brandpunt+

Verantwoording

Hoe onze uitzending over #MeToo tot stand kwam

Justus Cooiman

Liesbeth Staats

Josette Kootstra

In onze reportage ‘Achter de schermen’ vertellen vier vrouwen hoe dirigent Pieter Jan Leusink volgens hen zijn machtspositie misbruikte. Als leidinggevende van zijn koor- en orkestgezelschap overtrad hij, zo vertellen meerdere bronnen, bij zijn musici herhaaldelijk fysieke en/of mentale grenzen. Hoe kwam deze reportage tot stand, en wat waren onze journalistieke afwegingen?

Karaktermoord! Aan de schandpaal genageld! Trial by media! Sinds de hashtag #MeToo is niet alleen de discussie losgebarsten over grensoverschrijdend seksueel gedrag en machtsmisbruik, maar is ook de rol van de media onderwerp van gesprek. Ook wij hebben, nadat de eerste tip over het vermeende grensoverschrijdende gedrag van dirigent Pieter Jan Leusink binnenkwam, ons twee dingen voortdurend afgevraagd. Ten eerste: waar ligt de grens van ontoelaatbaar gedrag? En ten tweede: wanneer is er voldoende grond om te publiceren? Dit soort verhalen is altijd gevoelige materie. De ernstige beschuldigingen staan lijnrecht tegenover de persoonlijke schade die dat oplevert. Beide vochten steeds om voorrang in onze afwegingen.

Begin dit jaar hoorden wij van een anonieme bron dat bij een bekend koor- en orkestgezelschap de grenzen van seksueel fatsoen werden overschreden. Het ging om The Bach Choir and Orchestra of The Netherlands van de heer Leusink. Eén musicus vertelde ons hoe zij door de heer Leusink seksueel was geïntimideerd. Ook schetste ze hoe achter zijn commerciële succes een cultuur schuilging van verbale vernederingen en een algeheel gebrek aan respect.

De afgelopen maanden hebben wij twintig musici gesproken die met de dirigent hebben gewerkt; drie mannen en zeventien vrouwen. Allen bevestigen zij de afzeikcultuur en de mentale intimidaties. In de gesprekken kwam ook naar voren dat de heer Leusink over fysieke grenzen zou zijn gegaan. Vlak voor een concert zou hij op billen hebben geslagen, vrouwen ongewenst en onverwacht op de mond hebben gezoend en hun borsten hebben betast. Daarnaast zou hij vrouwen hebben gevraagd bij hem in Elburg te logeren om zoveel mogelijk te repeteren. Tijdens repetities adviseerde hij hen te ‘masturberen om innerlijke blokkades te overwinnen’. Twee vrouwen vertelden ons dat hij in hun onderbroek greep en hun vagina betastte. Zes vrouwen vertelden dat als zij bezwaar maakten tegen seksuele intimidaties of avances van de heer Leusink hij liet doorschemeren dat de samenwerking stopte en/of niemand meer van ze zou horen in de wereld van de professionele klassieke muziek.

Tijdens de vertrouwelijke gesprekken die we met de vrouwen en mannen voerden, viel vaak het woord angst. Die angst ging over represailles of juridische stappen, of over zwartmakerij in de sector. Zij omschreven de heer Leusink als ‘impulsief’ en ‘rancuneus’. Ook vertelde een aantal van hen over schaamte voor het feit dat ze niet eerder waren weggegaan bij het koor of orkest en dat zij hun eigen grenzen niet beter hadden bewaakt. Ze vertelden over de impact die de eerder genoemde gebeurtenissen hadden op hun leven. Twee van hen gaven aan in therapie te zijn gegaan – sommigen vinden het ook nu nog bijzonder moeilijk om er over te spreken.

Op de redactie kwam vervolgens de vraag op: waarom deden de vrouwen geen aangifte, waarom kwamen ze niet eerder in opstand? Eén vrouw gaf aan dit wel degelijk onderzocht te hebben. Zij zocht contact met een advocaat. Die zei desgevraagd: “Op het moment dat jij in je eentje bent met dit verhaal, maak je geen schijn van kans om aangifte te doen of om een rechtszaak aan te spannen. Want het is inderdaad jouw woord tegen het zijne en je kunt het niet bewijzen.” Een andere vrouw spreekt over haar twijfels over het doen van aangifte: “I was not sure what I should say. It already happened. I was in his house, on his territory. It was late in the night. I didn’t know what to say, I didn’t have any proof. I’m a grown up woman and it happened to me.” De vrouwen die aangeven te zijn betast, twijfelden hoe ze hun verhaal geloofwaardig konden maken én legden jarenlang de schuld bij henzelf. Anderen wilden het boek zo snel mogelijk sluiten en verder met hun leven.

Bovendien hadden de vrouwen niemand om naartoe te gaan. Bij het orkest en koor was geen officieel onafhankelijke vertrouwenspersoon of Raad van Toezicht. De heer Leusink is naast dirigent namelijk ook directeur: de man die alles bepaalt. Medewerkers in zijn organisatie zijn familie of vertrouwelingen die al jaren voor hem werken. Een van de bronnen omschreef het bedrijf van de heer Leusink als een ‘soort sekte’, met aan het hoofd de ‘goeroe Leusink’.

In ons bezit is een geluidsopname waarin een vrouwelijke musicus aan medewerkers van de bedrijfsvoering van de heer Leusink vertelt hoe de heer Leusink aan haar borsten wilde zitten en haar vlak voor het betreden van het podium verzocht te masturberen. Haar klacht wordt niet serieus genomen en het gedrag van de heer Leusink wordt gebagatelliseerd. Andere bronnen bevestigen dat zij ook niet serieus werden genomen als zij hun beklag deden over het seksueel grensoverschrijdende gedrag van de heer Leusink.

Alles overwegend, vormde zich de afgelopen maanden een aannemelijk verhaal van een seksistische en intimiderende cultuur binnen een koor en orkest waarbij door de dirigent (seksuele) grenzen werden overschreden.

Dit verhaal plaatste ons echter wel steeds opnieuw voor een dilemma. Verdienen deze vrouwen een plek om hun verhaal te kunnen doen? Of weegt de impact op de beschuldige zwaarder? We waren er niet bij en hadden slechts een opname van een weggewuifde klacht. Het zijn juist deze bewijsproblemen waarom misbruikverhalen vaak het licht niet zien. De #MeToo-discussie heeft daar verandering in gebracht. Verhalen over seksuele misdragingen komen nu wel naar buiten. De schaduwzijde daarvan is dat de beschuldigde zich geconfronteerd ziet met aantijgingen die hij moeilijk kan weerleggen. Hij heeft namelijk dezelfde bewijsproblemen.

Uiteraard hebben we de aantijgingen voorgelegd aan de heer Leusink en een van zijn medewerksters. Eerst nodigden we hen telefonisch uit voor een persoonlijk gesprek – off camera - om de ernst van de situatie te verduidelijken. Die uitnodiging is later herhaald per e-mail waarin tevens aangegeven werd dat het gesprek over beschuldigingen van ongewenste intimiteiten zou gaan. Het gesprek off-camera diende voor ons om zijn eerste reactie aan te horen. Van te voren spraken we af om uit de inhoud van dit gesprek niet te publiceren. Na dit gesprek hebben wij hen een uitgebreide vragenlijst gemaild voor ‘officieel’ wederhoor en hebben de heer Leusink verzocht om een interview waarin hij zijn kant van het verhaal zou kunnen vertellen. De heer Leusink heeft besloten niet voor onze camera te reageren. Wel heeft hij via zijn advocaat de volgende verklaring afgegeven:

De heer Leusink ontkent de aantijgingen. Hij beschouwt deze als roddel, achterklap en onwaarheden, terug te voeren op meningsverschillen van zakelijke aard.

De rechter is de enige juiste instantie om te oordelen over dergelijke beschuldigingen. Nu wordt een zoveelste trial by media opgetuigd. Kenmerkend voor een dergelijk event is dat de schuld van de beklaagde op voorhand vast lijkt te staan. De beklaagde moet vervolgens bewijzen dat hij iets niet heeft gedaan. De gebruikelijke waarborgen bij het proces van waarheidsvinding ontbreken.

De heer Leusink werkt niet mee aan een dergelijk media-event en daarom laat hij het hierbij.

Deze verklaring is weergegeven en uitgesproken in de uitzending en geplaatst op de website van Brandpunt+.

Waarom besloten we uiteindelijk te publiceren? Er zijn meerdere bronnen die onafhankelijk van elkaar ernstige beschuldigingen uiten. Het feit dat die beschuldigingen er zijn is een maatschappelijke misstand. Wij vinden het onze journalistieke taak daar aandacht te besteden. Dat hebben we zo zorgvuldig mogelijk gedaan.

De uitzending terugkijken? Dat kan hier: