brandpunt+

#MeToo

Achter de schermen 2 – verantwoording

Justus Cooiman

Liesbeth Staats

Josette Kootstra

In onze reportage ‘Achter de schermen 2’ verklaren twee musici dat bedrijfsleiders op de hoogte waren van het grensoverschrijdende gedrag van dirigent Pieter Jan Leusink, maar niet ingrepen. Het is onze tweede uitzending over de dirigent. Wat is er sinds de eerste uitzending op 20 september gebeurd? En wat heeft ons doen besluiten om opnieuw een reportage uit te zenden over dirigent Leusink?

Op 20 september 2018 werd onze reportage met de titel Achter de Schermen uitgezonden, waarin vier musici anoniem vertellen over machtsmisbruik en verregaand grensoverschrijdend seksueel gedrag van dirigent Pieter Jan Leusink. 

De dirigent ontkent de beschuldigingen in alle toonaarden en kwalificeert ze als "roddel en achterklap". 

Na de uitzending kregen we veel reacties binnen, zowel positief als negatief. Het zou een trial by media zijn geweest, en mensen die met Leusink werken schrijven op sociale media als Facebook zij nooit last hebben gehad van intimidaties of seksueel grensoverschrijdend gedrag van de dirigent. Maar de verhalen van de vrouwen in de uitzendingen werden ook bevestigd: nieuwe getuigen, die bij het koor en orkest van Leusink hebben gewerkt, meldden zich.

Twee musici voelden zich dusdanig gekwetst door de ontkenning van Leusink dat ze voor het eerst openlijk hun verhaal wilden doen. Van een van hen kregen we een audio-opname, waarop een gesprek tussen de zangeres en de zakelijke leiding van Leusinks organisatie te horen is. De zangeres klaagt over grensoverschrijdend gedrag van de dirigent en zegt dat ze daar niet meer tegen kan. We besloten de band te laten beoordelen door experts op het gebied van veilige werkomstandigheden.

Onze eerdere overwegingen en discussies op de redactie dienen zich opnieuw aan: brengen we de nieuwe beschuldigingen weer in de publiciteit? En verantwoordt de geluidsopname de aanname dat de organisatie van Leusink wel degelijk wist van de klachten over seksueel grensoverschrijdend gedrag? Kunnen we hiermee bewijzen dat zijn eerdere ontkenning niet deugt?

De experts zijn verbijsterd over de opname. Er is volgens hen overduidelijk te horen hoe de zakelijke leiding van Leusink de klachten aanhoort, terzijde schuift en zelfs vergoelijkt. “If you can’t stand the heat, stay out of the kitchen,” vertaalt een van de experts. “Je wordt verwacht je te gedragen volgens hun normen en waarden. Als je daar niet aan mee doet, kun je vertrekken.” Beiden experts spreken van een "verziekte cultuur" en vinden het kwalijk dat de zakelijke leiding de klachten van de vrouwen niet serieus heeft genomen en geen veilige werkomgeving heeft gecreëerd.

We realiseren ons dat het niet alleen gaat om de vermeende beschuldigingen aan het adres van Leusink, maar dat hier sprake is van het in stand houden en vergoelijken van een bepaalde organisatiecultuur waarin dit gedrag plaats zou kunnen vinden. De verhalen naar aanleiding van #MeToo, die het nieuws halen, gaan veelal over gebeurtenissen binnen de culturele sector: dirigent Gatti van het concertgebouw, casting director Job Gosschalk, de toneelscholen... We vragen ons dan ook af of de beschuldigingen richting Leusink een incident zijn of dit sectorbreed een structureel probleem is.

Om dat te onderzoeken hebben we een enquête uitgezet over grensoverschrijdend gedrag en seksuele intimidatie in de cultuursector. In samenwerking met de Kunstenbond, het Platform voor Freelance Musici en de Nederlandse Beroepsvereniging van Film- en Televisiemakers bereiken we 8000 professionals in de kunst en cultuur. 550 mannen en vrouwen vullen onze enquête in. Het opvallendste resultaat: 45 procent van de geënquêteerden zegt zelf een "#MeToo-achtige ervaring" te hebben gehad.

Met andere woorden: #MeToo ontstijgt hier het incident. Er lijken structurele misstanden in de cultuursector te bestaan die een veilige werkomgeving in de weg staan. Wat moeten we als samenleving met dit probleem? En wat kunnen mensen die werkzaam zijn binnen de sector zelf doen om hier verandering in te brengen?

Verschillende deskundigen (psychologen en arbeidsrechtdeskundigen) wijzen er ons bovendien op dat om #MeToo te kunnen voorkomen, wij allemáál aan zet zijn. Niet alleen daders en slachtoffers hebben te maken met grensoverschrijdend gedrag, ook de omstanders: de collega’s, teamgenoten, studiegenoten, zij die dader noch slachtoffer zijn. Dit fenomeen kan niet door politie en rechter gestopt worden, leggen deskundigen uit. Stel dat je toch naar de politie stapt, dan is de kans op een veroordeling heel klein. Het is jouw woord tegen het zijne. De gang naar de rechter lijkt simpelweg niet toereikend bij veel #metoo-achtige situatie. De bal ligt bij ons allemaal. 

De nieuwe kennis en de verhalen van bronnen uit de omgeving van Pieter Jan Leusink waren voor ons reden om opnieuw aandacht te besteden aan de dirigent, en aan het thema #MeToo.

We hebben ons van begin af aan gerealiseerd dat onze reportage impact zou hebben. De beschuldigingen van de vrouwen zijn schadelijk voor de persoon die we met naam en toenaam noemen. Dit soort verhalen is altijd gevoelige materie. De ernstige beschuldigingen staan lijnrecht tegenover de persoonlijke schade die dat oplevert. Beiden vochten om voorrang toen wij onze afwegingen maakten. 

Wij willen het nieuws en debat over (seksueel) grensoverschrijdend gedrag verbreden en uitdiepen. Hoe we dat gedaan hebben, is te zien in onze uitzending.

Mores Online, het meldpunt voor ongewenste omgangsvormen in de culturele sector, heeft dus nieuwe meldingen binnen gekregen over Leusink na onze eerste uitzending. Het meldpunt wil op basis daarvan een klachtencommissie in het leven roepen om onderzoek te doen. Ondanks deze nadrukkelijke wens van het meldpunt en de melders, gebeurt er tot op heden niets. Oorzaak: er is geen geld beschikbaar voor een onderzoek naar de beschuldigingen. Het meldpunt is in gesprek met ministerie van OCW en SWZ maar vooralsnog zonder resultaat.

De uitzending terugkijken? Dat kan hier: