brandpunt+

Reportage

Deze vrouw ontsnapte aan haar mensenhandelaar en helpt nu lotgenoten

Arja van den Bergh

Isabelle Veltman

De Bulgaarse Elena werd in Nederland drie jaar lang seksueel uitgebuit door een mensenhandelaar. Nu ze vrij is, wil ze naar de politieacademie. “Ik weet precíes hoe ik kan helpen.”

Scrollend door mijn Facebook-tijdlijn, popt een landkaart op van Europa.

Elena is onderweg vanuit Eindhoven Airport.

Op de kaart prijkt een rode, gebogen stippellijn van vertrekpunt naar eindbestemming Bulgarije. Eronder: zestien likes en drie comments – ‘have a safe and nice trip’, ‘prettige vakantie’ – elk voorzien van minimaal drie kussende emoji’s. Het bewijs dat Elena een paar dagen geleden naar Bulgarije is gevlogen, staat open en bloot op internet.

Even twijfel ik: is het slim om dit te delen? Niet hoofdzakelijk vanwege haar privacy, maar vanwege het gevaar dat ze reëel gezien nog loopt. 

Nog geen vijf jaar geleden ondernam Elena dezelfde reis namelijk in het geheim, kort nadat ze ontsnapte aan haar Bulgaarse ‘trafficker’ – afgeleid van human trafficker, mensenhandelaar. Na drie jaar seksueel door hem te zijn uitgebuit, werd hij in 2013 opgepakt en veroordeeld tot acht jaar cel. Evengoed komt hij over niet al te lange tijd weer vrij.

Is ze niet bang voor wraak? Heeft de trafficker geen netwerk aan mensen die haar in de gaten houden?

Als hij me pijn wil doen, dan houd ik dat niet tegen. Maar ik geloof dat ik nu sterk genoeg ben om terug te vechten
Elena

Ze glimlacht naar me vanuit een hoekje in het bij vlagen rumoerige Amsterdamse café waar we hebben afgesproken. We zijn dan nog geen Facebook-vrienden, maar een klik is er meteen. Misschien komt het door de sprankeling in haar ogen dat ik zelf ook iets minder gereserveerd ben. Misschien komt het omdat ik ook Oost-Europees bloed heb en ze daardoor voelt: wij hebben iets gemeen. Jij snapt mij.

Maar ik snap werkelijk niets van de wereld waarin ze me de komende tweeënhalf uur onderdompelt. Uitbuiting, mishandeling, misbruik, chantage, verkrachtingen, abortus: ik heb niets van dat alles hoeven doorstaan. Niets van dat alles met eigen ogen hoeven zien.

Als ik opnieuw vraag of ze nog bang is, voor de dader, wacht ze even met een antwoord. Maar dan, resoluut: "Niet meer." Niet meer, dankzij steun van vrienden en familie. Elena: “Als hij me opnieuw pijn wil doen, dan houd ik dat niet tegen. Maar ik geloof nu ook, in tegenstelling tot vroeger, dat ik sterk genoeg ben om terug te vechten.”

Zevenentwintig jaar is ze pas - en nu al heeft ze geaccepteerd dat ze nooit vrij zal zijn. Ze stelt nota bene mij gerust. Heus, echt waar, het gaat goed.

De politieagente die mij heeft geholpen, heeft me geïnspireerd. Ik wil ook agent worden, omdat ik precíes weet hoe ik deze vrouwen kan helpen
Elena

“Het was een donkere periode, maar dat gaat de rest van mijn leven niet overschaduwen", zegt ze, nippend aan haar tweede latte macchiato.

Ze beschrijft de lange werkdagen achter de ramen. Soms in Groningen, vaker in Amsterdam. Hoe ze vijfhonderd euro per dag moest verdienen, elke minuut van de dag werd gevolgd en compleet werd afgesloten van de buitenwereld. Dat zij en een ander Bulgaars meisje bij hem inwoonden, en hij hen om de beurt in elkaar sloeg. 

Elena rekent voor me uit: samen met het andere meisje bracht ze in drie jaar ruim een half miljoen euro voor hem op. 

Hij was zelfs zo brutaal om haar Bulgaarse familie te bezoeken, als waren ze een verliefd koppel. Natuurlijk speelde Elena ‘het spelletje’ mee. Eén hint was genoeg om het leven van een dierbare in gevaar te brengen.

Terwijl ik met stijgende verbazing luister naar de woestmakende details, probeer ik er een chronologisch verhaal uit te destilleren. Hoe ontsnapte ze? Hoe belandde ze weer ongezien in Bulgarije? Hoe reageerde haar familie uiteindelijk? En hoe ziet haar toekomst er nu uit?

Weer die sprankeling. Gegiechel. “Ik wil naar de politieacademie,” zegt ze vol trots. “De agente die me hielp, heeft me geïnspireerd. Ik weet wat de vrouwen doormaken, wat ze nodig hebben. Hoe ik ze eruit moet halen. Dus ik wil ook agent worden, hier in Nederland.”

Ze laat haar felroodgelakte nagels langs de tabbladen van een multomap gaan die tot nu toe onaangeroerd voor ons op tafel lag. Ze heeft thuis nog twee van zulke joekels liggen, zegt ze, met al het papierwerk dat ze sinds haar komst in Nederland in 2010 heeft verzameld. We bladeren door pagina’s aan getuigenissen uit haar proces-verbaal, transacties die via Western Union zijn gemaakt en brieven van overheidsinstanties, veel brieven. Trots én georganiseerd.

Ah daar, mompelt ze, en ze legt haar hand op een plastic insteekhoes met erin een flinke stapel bonnetjes en treintickets. Toen ze aan haar pooier wist te ontsnappen, reisde ze kriskras – via Schotland, Duitsland en Oostenrijk – terug naar Bulgarije; een willekeurige route zonder duidelijk patroon, om hem, mocht hij haar achternareizen, continu op het verkeerde spoor te zetten. Haar moeder was geschokt, toen ze uiteindelijk vertelde wat haar was overkomen. Haar vader ziedend.

De Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen schat het jaarlijkse aantal slachtoffers van mensenhandel in Nederland op 6250. Bijna de helft bestaat uit vrouwen die seksueel worden uitgebuit.

Tijdens ons gesprek gebruikt Elena het woord ‘pooier’ wel vaker, wat de lading eigenlijk niet helemaal dekt. Weliswaar laat een pooier anderen als prostituee werken, zoals ook in haar situatie, maar is er hier toch echt sprake geweest van mensenhandel: (seksuele) uitbuiting onder dwang.

Elena's verhaal is een aaneenschakeling van treurige voorvallen: meisje van negentien wil de wereld ontdekken, peettante heeft wel wat aardige vrienden in Nederland die haar aan een leuk horecabaantje kunnen helpen, bij aankomst blijken die vrienden helemaal niet zo aardig en wordt ze ingeschreven bij de Kamer van Koophandel om haar ‘schuld’ – reis naar en verblijf in het dure Amsterdam – af te betalen, en de daaropvolgende drie jaar wordt ze mishandeld, bedreigd en gedwongen geprostitueerd.

Hoewel het leest als een waargebeurde woensdagavondfilm op RTL 4 of script waar Paul Verhoeven zich ooit aan zou kunnen wagen, is het een werkelijkheid waar we in ons land maar nauwelijks zicht op hebben.

Harde cijfers zijn er namelijk niet; de Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen schatte het jaarlijkse aantal slachtoffers van mensenhandel in Nederland eind vorig jaar op 6250. Daaronder vallen ook slachtoffers van uitbuiting in de landbouwsector en horeca. Toch bestaat bijna de helft van dat geschatte cijfer uit vrouwen die seksueel worden uitgebuit. Drieduizend dus, waarvan slechts tien procent in beeld is bij instanties.

Als deze vrouwen al weten te ontsnappen, doen er maar weinig aangifte. Uit angst, vanwege (doods)bedreigingen, of simpelweg omdat ze hun oorspronkelijke handelaar niet meer kunnen aanwijzen. Omdat hij ze via via, en nog eens via via – als het al niet meer is – heeft doorverkocht.

Vrouwen die door hun mensenhandelaar zijn gebrandmerkt met een tatoeage – zijn naam of handelsmerk – krijgen dankzij Roëlla de kans er iets nieuws van te laten maken.

Afgezien van een succesvolle veroordeling, is Elena’s verhaal niet uniek. Aldus Roëlla Lieveld (35), oprichter van een stichting die zich voor mensen als Elena inzet. Met behulp van verschillende projecten geeft Share Network de vrouwen weer perspectief. Roëlla probeert hen uit het ‘wereldje’ te trekken en te laten zien dat ze meer zijn dan slachtoffer alleen. 

Zoals met de vorig jaar gestartte Branded Free-campagne: vrouwen die door hun mensenhandelaar zijn gebrandmerkt met een tatoeage – zijn naam of handelsmerk – krijgen de mogelijkheid er iets nieuws van te laten maken. Een zogenaamde cover-up, om op symbolische wijze het verleden uit te wissen. Neerlands bekendste tattoo-echtpaar Louise en Henk Schiffmacher waren gelijk on board: “We hebben geen dikke bankrekening om geld te storten aan dit soort stichtingen, maar wel het creatieve beroep waarmee we kunnen helpen.”

Daarnaast organiseert Roëlla wekelijkse dansworkshops voor haar 'dames'. Dans werkt therapeutisch, vertelt ze me, laat je weer op een positieve manier in contact komen met het lichaam.

De eerste keer dat ik bij zo’n door Roëlla georganiseerde dansavond aanwezig mocht zijn, werd het gehouden in een opvanghuis met meer dan dertig vrouwen, slachtoffers van onder andere Roemeense, Hongaarse, Nigeriaanse, Indiase, Marokkaanse maar ook Nederlandse afkomst. 

Er werd gedanst, gegeten en gelachen. Ik kreeg geregeld een van de vijf kindjes die er rondscharrelden op schoot, omdat zijn moeder de dansvloer opschoot en opging in de opzwepende Afrobeat die Roëlla had opgezet. Bijna alle vrouwen in het huis waren die avond naar de gemeenschappelijke ruimte gekomen, iets wat schijnbaar alleen maar gebeurt als een vertrouwd persoon ze met onuitputtend enthousiasme uit hun kamer ophaalt, zoals ik Roëlla eerder die avond zag doen.

Sommigen waren zichtbaar op hun gemak, anderen observeerden het bonte gezelschap stilletjes van een afstand. Zoals een Roemeens meisje, dat sinds die avond niet meer uit mijn gedachten is gegaan. Ik leerde dat ze hier pas drie weken was en nog voor ze door een groepje handelaren 'aan het werk' werd gezet, door de politie is bevrijd. Met haar zwarte haar en grijsblauwe ogen leek ze elk moment in duizend stukjes uit elkaar te kunnen barsten. Maar hoewel ze niet danste, zag ik dat ze genoot. Terwijl ze een paar keer vriendelijk naar me teruglachte – en dat op een vreemde, misplaatste manier voelde als een kleine overwinning – dacht ik: zij hoeft hier niet eens te zijn. Zij heeft misschien geen diepgeworteld trauma zoals de rest, haar onschuld is nog intact. 

Eén van de eerste dingen die je jezelf afleert als je zo'n precair onderwerp induikt: aannames maken. Want wat weet ik? Maak ik mezelf wijs dat het leed uit iemands grijsblauwe ogen valt af te lezen? 

Roëlla is een heel bijzondere vrouw. Ze heeft me altijd geholpen en ondersteund
Elena

Na twaalf jaar haar leven aan deze kwetsbare groep te hebben gewijd, weet Roëlla inmiddels wel wat er achter die ogen schuilgaat. Daarom doet ze met Share Network meer dan dansen en tatoeages verhullen. Ze weet dat herstel begint bij een luisterend oor. Een knuffel. Oprechte interesse. Vriendschap zo je wil – mits de klik er is. Om allereerst het zo bruut beschadigde vertrouwen te herstellen. 

Want voor veel vrouwen is de stap naar officiële instanties te groot. Ze weten simpelweg niet wie ze kunnen vertrouwen. Roëlla kan het niet bij iedereen, maar waar mogelijk, werpt ze zichzelf op als bemoedigende vriendin. Tijdens afspraken met advocaten, begeleidend naar de psychotherapeut, helpende met ingewikkeld papierwerk. Zodat elke stap die volgt met meer zelfverzekerdheid en zelfstandigheid wordt gezet.

Als er iemand weet hoe goed die aanpak werkt, dan is het Elena: “Roëlla is een heel bijzondere vrouw. Ze heeft nu een stichting, maar ik ken haar al veel langer. Ze heeft me altijd geholpen en ondersteund. Ze luistert goed en snapt precies wanneer ik haar nodig heb.”

Ik vermoed dat het naast de politieagente ook de immer goedgemutste Roëlla is geweest die Elena het zelfvertrouwen gaf om überhaupt over een toekomst bij de politie te dromen. 

Na vier koffies en een uitgebreide lunch geeft Elena voorzichtig aan dat ze zo naar een volgende afspraak moet – haar wekelijkse Nederlandse taalles, die ze absoluut niet wil missen. Net daarvoor is haar vriendje, die haar verleden inmiddels van achter tot voor kent, aangekomen in het café.

“Ook een Bulgaar," grijnst ze naar me. "Maar deze is wel heel lief”, alvorens de grote multomap in haar tas te stoppen en me stevig te omhelzen. "Are you proud of her," vraag ik hem, en zonder iets te zeggen knikt hij instemmend haar kant op. Ik kan hem niet anders dan gelijk geven: stiekem ben zelfs ik een beetje trots.

Hoe krijgen vrouwelijke slachtoffers, te midden van bedreigingen en angst voor uitzetting, hun leven weer terug? Eerder maakten we deze reportage (kijktijd 18 minuten):