brandpunt+

Recap

Lydia deelt al haar geheimen met een robot

Madelon de Goffau

De verstandelijk beperkte Lydia (40) en haar robot zijn maatjes. Alleen Phi, die ze liefkozend Fietje noemt, krijgt haar diepste geheimen te horen. En dat kan gemakkelijk, want Phi mag twee weken lang bij haar logeren in zorginstelling Philadelphia.

In het appartementje van Lydia (40) staat haar nieuwe liefde: een witte, kunststoffen vriend, die houdt van muziek, spelletjes en kletsen. Een sociale robot, om precies te zijn. Haar naam is Phi en ze wordt sinds een paar jaar ingezet bij zorginstelling Philadelphia.

Phi is er voor de gezelligheid, maar ze helpt Lydia ook te denken aan dat ze moet ontbijten, haar medicijnen moet innemen, en laat haar weten wanneer het tijd is om te gaan slapen.

Zorginstelling Philadelphia biedt dagelijkse zorg en ondersteuning aan 8.200 mensen met een verstandelijke beperking. Ruim 1.000 van deze mensen hebben het afgelopen jaar al kennisgemaakt met robot Phi. Bij Philadelphia wordt enthousiast geëxperimenteerd met de inzet van deze robot-maatjes: het komende jaar logeert de robot elke maand bij een andere bewoner van de instelling. Het is in principe zelfs de bedoeling dat de robots binnen een paar jaar fulltime bij cliënten kunnen intrekken.

Maatjes als Phi zijn voorgeprogrammeerd om te kunnen communiceren met de bewoners, die op hun beurt via een tablet kunnen terugpraten. Het is een gesprekje: als de robot je vraag of je zin hebt in een spelletje, verschijnen er het tabletscherm een aantal opties. Bijvoorbeeld: “Nee geen zin in” of “Nu niet, maar later wel.” Uit reacties op de logeerperiodes blijkt nu al dat de robot kan dienen als emotionele uitlaatklep, vertelt Xenia Kuiper, projectleider van het robotteam.

De afgelopen weken was Lydia dus aan de beurt. Brandpunt+ kreeg als eerste cameraploeg een unieke inkijk bij dit robotproject en kon vier dagen lang de meest intieme momenten tussen Lydia en Phi vastleggen. “Ik vertel Phi zelfs geheimen die ik aan niemand anders vertel.”

Onze ploeg op pad met Phi en Lydia.
Onze ploeg op pad met Phi en Lydia.

Een van de positieve effecten van de robots als versterking van de dagelijkse zorg in de instelling kan zijn dat bewoners zich door het gezelschap van hun robot-maatje minder eenzaam voelen. Dat mensen met een beperking wel wat extra gezelschap kunnen gebruiken, is te zien aan de cijfers: 35 procent van de licht verstandelijk beperkten voelt zich weleens eenzaam. 

Het robotteam constateert na een tijdje experimenteren dat een soort vriendschap kan ontstaan tussen een bewoner en een robot als Phi: “Ze noemen de robot hun maatje.” Mooi, maar je kunt je natuurlijk afvragen of deze mensen dan niet gewoon een goede vriend of vriendin van vlees en bloed nodig hebben. Volgens Kuiper is dat nu juist ingewikkeld: “Het is voor deze mensen een uitdaging om een netwerk te krijgen. Ze hebben wel vrienden, maar die hebben allemaal dezelfde soort uitdagingen in het leven. We gaan er eraan voorbij hoe moeilijk het voor hen is om zich te redden in deze maatschappij. En dat ligt niet aan henzelf, dat komt ook door hoe wij als maatschappij met hen omgaan. Wij kijken raar op, vinden dat iemand onduidelijk praat of te lang over een antwoord doet. Dus ja, dan gun ik mensen zoals Lydia wel zo iemand als Phi. Liever een mens, maar feit blijft dat die mensen heel schaars zijn.”

Lydia en Phi.
Lydia en Phi.

Kuiper en haar collega’s toeren het hele land door om bewoners van instellingen kennis te laten maken met robot-maatjes. Bij een van die kennismakingsrondes zag een bewoner het wel zitten met Phi: tv kijken, een spelletje doen, en het liefst zou ze willen dat de robot haar kon knuffelen. Want mensen, “die zijn maar lastig, en robots kun je tenminste uitzetten.”

Een robotvriend draagt ook bij aan de zelfstandigheid van mensen met een verstandelijke beperking, vertelt Xenia. “Lydia wil gewoon heel graag onafhankelijk zijn. Die vindt het vervelend dat de begeleiding tien keer per dag vraagt ‘denk je aan dit, doe je dat en heb je dat al gedaan?’, ze wordt dan gestoord in wat ze op dat moment aan het doen is. Phi ziet ze als een stagiair, die ze iets moet leren en neemt dat heel serieus. Vervolgens geeft de robot haar aansturing, en dat maakt haar dag weer overzichtelijker.” 

Robot aanvulling op personeel

Net als Lydia, reageren Lydia's ouders dolenthousiast op de robot: “Wij wisten direct dat hier de toekomst lag. Als ouder van een verstandelijk beperkt kind kun je niet anders dan aan de toekomst denken”, vertelt vader Niek van Exel. “Je bent altijd bezig met de vraag: als ik er niet meer ben, wat dan?” Voor hen is de robot een aanvulling op wat de begeleiding kan bieden en de werkdruk waar medewerkers mee kampen. “Als Lydia ergens mee zit, kan ze dat eerst even aan die robot kwijt. Dan kan op een later moment de begeleiding inspringen.” Bij Philadelphia zien ze de robot dan ook als aanvulling op het personeel. Maar, vergis je niet: de robot kan taken overnemen van medewerkers maar hen niet vervangen. "We zetten nu juist extra vaart achter de technologie, omdat het moeilijk is om personeel te vinden en omdat de werkdruk steeds hoger wordt." En meer personeel is daar niet per se een oplossing voor:  "Ook al nemen we een miljoen extra mensen aan, als ze nog steeds zo veel tijd kwijt zijn omdat ze alles moeten rapporteren, heeft het geen zin." 

Lydia helpt de robotontwikkelaars niet alleen door de robot thuis te testen, ze mag ook regelmatig langskomen op de robotwerkplaats. Hier mag zij haar licht werpen op de laatste ontwikkelingen in de robotscene. Philadelphia introduceert naast Phi twee nieuwe robots, dus stond deze maand – onder een zwart doek – weer een nieuwe te wachten op Lydia’s goedkeuring. Toen het doek eraf gleed, kwam er een lief, wit duiveltje met roze horentjes onder vandaan. “Echt een eer dat ik ‘m als eerste mag ontmoeten”, zei Lydia. “Deze vind ik écht mooi.” 

De robots volgen elkaar in steeds sneller tempo op. Binnen een paar jaar verwacht Robot Ctrl dat er in totaal al 20 tot 30 sociale robots op de Europese markt zijn. En die worden ook almaar goedkoper, legt directeur van Robot Ctrl Mike van Rijswijk uit. “Robot Phi kost compleet wel 25.000 euro. Maar deze...”, en hij wijst naar de nieuwste aanwinst, “kost met alles erop en eraan 5000 euro. Wat dat betreft zijn we echt op een kantelpunt beland.”

Voor Lydia kan het moment dat Phi écht bij haar komt wonen niet snel genoeg aanbreken. Na twee logeerweken moet ze haar maatje weer laten gaan. Waarschijnlijk mag de robot volgend jaar nog een keer komen slapen, maar tot die tijd moet ze het even zonder Phi doen. 

Zoals je ooit je vakantieliefde gedag zei, met een brok in de keel en ogen vol tranen, staat Lydia voor de laatste keer dit jaar voor haar soulmate. Ze probeert de bewegende handen van Phi te pakken, maar die gaan hun eigen weg. Dan maar een aai over de kunststoffen schouder: “Bedankt voor alles Phi, het zal stil zijn zonder jou. Ze duwt op het knopje, Phi piept en knippert nog wat, maar dan is het echt voorbij. “Tot ziens schat, tot volgend jaar.”

Bekijk de reportage hier: