brandpunt+

Interview

Deze Koerdisch-Nederlandse psychiater is spil in de behandeling van misbruikte yezidimeisjes

Arja van den Bergh

IS is nog maar net verdreven uit Mosul, maar voor de door IS gruwelijk misbruikte yezidimeisjes uit de regio wacht er nog een lange weg naar herstel. Gelukkig is daar Dr. Bayan Rasul.

Meer dan 5000 yezidivrouwen en -meisjes zijn door IS ontvoerd en gevangen gehouden, vertelt Dr. Bayan ons op een late doordeweekse avond, vlak nadat ze is thuisgekomen van haar werk. Zestien uur heeft ze erop zitten die dag, wat geen uitzondering is voor de bevlogen arts uit het relatief veilige Erbil, de hoofdstad van federale staat Iraaks-Koerdistan.

Sinds 2012 woont en werkt Bayan weer in haar geliefde geboortestad, op nog geen tachtig kilometer afstand van het recentelijk door het Iraakse leger bevrijde Mosul. Daarvoor bracht ze achttien jaar door in Nederland, na in 1994 met man en drie kinderen Irak te hebben ontvlucht.

Vechten voor kwetsbare Koerdische vrouwen

Met de kennis en ervaring die ze in Nederland opdeed, keerde ze een paar jaar geleden terug naar het Midden-Oosten, om zich daar met hart en ziel te storten op de emancipatie en rehabilitatie van vrouwen in ‘haar’ Koerdistan.

Samen met Bahar Ali, die in de jaren 90 eveneens als vluchteling in Nederland terechtkwam en al in 2010 naar Erbil remigreerde, richtte Bayan in 2013 Emma op: een ngo die zich actief inzet voor kwetsbare Koerdische vrouwen.

Een kleine greep uit de ambitieuze doeleinden van de organisatie: de bestrijding van geslachtsgebonden geweld, eliminatie van discriminatie tegen vrouwen en de rehabilitatie van yezidivrouwen en andere minderjarige overlevenden van IS.

Dr. Bayan Rasul aan het werk in Duhok, waar ngo Emma een behandelcentrum heeft.
Dr. Bayan Rasul aan het werk in Duhok, waar ngo Emma een behandelcentrum heeft.

Nederlandse kennis gebruiken in Irak 

Bahar en Bayan durven het inmiddels wel hardop te zeggen: met hun therapieën voor traumaverwerking wordt progressie geboekt. Hun werk werpt zijn vruchten af. Ze horen het. En ze zien het, elke dag. 

Zoals Bayan zijn er overigens maar weinig in de regio. Ze studeerde af als arts in het Mosul van de jaren 80 – volgens een Iraakse vakantiegids uit die tijd een 'belangrijke, tolerante stad met een rijke historie' – en specialiseerde zich in gynaecologie. Net als tegenwoordig in Nederland een echte vrouwenstudie; mannen waagden zich er niet aan. 

Als vluchteling in Nederland besloot ze vervolgens, omdat haar diploma hier niets waard was, opnieuw geneeskunde te gaan studeren – aan de Universiteit van Utrecht. Verkort, vanwege haar goede cijfers. En dit keer met een andere specialisatie: psychiatrie. Omdat een dergelijke opleiding in Irak niet bestaat. Alles met het idee: mocht er ooit sprake zijn van remigratie, dan kon het misschien wel eens goed van pas komen. 

Slechts 30 psychiaters op circa 100.000 vierkante kilometer

En inderdaad, dat kwam het. In heel Koerdistan – een historisch-geografische landstreek verspreid over Turkije, Iran, Syrië, Armenië en Irak, een geschatte 100.000 vierkante kilometer – zijn slechts dertig psychiaters actief, waarvan een schamele vier specifiek getraind om kinderen en jongvolwassenen te behandelen. Bayan is één van hen. 

Wie het waagt om aan Bayan voorbeelden te vragen, heeft feitelijk maar één ding nodig: een sterke maag

Dehumaniserende verhalen

Wat Bayan dagelijks hoort en ziet is op z’n zachtst gezegd heftig: veel bloedingen, misbruik en zwangerschappen. Gebroken vrouwen, zowel lichamelijk als mentaal. Tijdens verschillende sessies in een door Emma opgezet 'healing center' in nabijgelegen stad Duhok vertellen de yezidivrouwen haar, als ze het eenmaal aandurven, wat ze tijdens hun gevangenschap bij IS hebben meegemaakt.

Wie het waagt om Bayan om voorbeelden te vragen, heeft feitelijk maar één ding nodig: een sterke maag.

Een meisje van twaalf dat in twee dagen door meer dan dertig mannen werd misbruikt. Die, wanneer ze in slaap viel, tussendoor steeds met water werd wakker gemaakt. Het is maar een van de vele afgrijselijke, dehumaniserende verhalen die Bayan op bedachtzame en invoelende toon als voorbeeld geeft.

Hoe houdt ze het vol?

Door decennialange conflicten en instabiliteit in de regio staat de geestelijke gezondheidszorg in Koerdistan nog in de kinderschoenen, vat Bayan tenslotte voor ons samen. En dat terwijl duizenden yezidi's – sinds 2014 verhandeld en door IS-strijders als seksslavinnen gehouden – meer dan wie ook gebaat zijn bij zorgvuldige, effectieve therapie en behandelingen. 

Op de vraag hoe ze haar werk volhoudt en of ze de verhalen ‘s avonds thuis, zoals deze avond, kan loslaten, antwoordt ze aarzelend. In zekere zin wel, het is immers haar werk. De meisjes helpen en het zien van progressie: daarvan krijgt ze energie. Op wie anders kunnen deze meisjes rekenen?

Wel gaat ze één keer in de twee maanden terug naar Nederland, om op haar kleinkind te passen. En om bij te tanken, geeft ze uiteindelijk, nadat we haar een prettige nachtrust hebben gewenst, grijnzend toe.

Meer weten? Bekijk de uitzending van dinsdag 26 september hieronder over de Koerdisch-Nederlandse vrouwen die bouwen aan hun gedroomde Koerdistan.